Sunday, 17 May 2026

श्री शिव कवच



ॐ सर्वाय क्षितिमूर्तये नमः। 
ॐ भवाय जलमूर्तये नमः। 
ॐ रुद्राय अग्निमूर्तये नमः। 
ॐ उग्राय वायुमूर्तये नमः।
 ॐ भीमाय आकाशमूर्तये नमः। 
ॐ पशुपतये यजमानमूर्तये नमः। 
ॐ महादेवाय सोममूर्तये नमः।
 ॐ ईशानाय सूर्यमूर्तये नमः।


विनियोगः
ॐ अस्य श्रीशिव-कवच-स्तोत्र-मंत्रस्य श्री ब्रह्मा ऋषिः अनुष्टप् छन्दः।

श्रीसदा-शिव-रुद्रो देवता। ह्रीं शक्तिः। रं कीलकम्। श्रीं ह्री क्लीं बीजम्।

 श्रीसदा-शिव-प्रीत्यर्थे शिव-कवच-स्तोत्र-पाठे विनियोगः।
 
ऋष्यादि-न्यासः
श्री ब्रह्मा ऋषये नमः शिरसि । अनुष्टप् छन्दभ्यो नमः मुखे । श्रीसदा-शिव-रुद्रो देवतायै नमः हृदि । ह्रीं शक्तये नमः नाभौ । रं कीलकाय नमः पादयो । श्रीं ह्री क्लीं बीजाय नमः गुह्ये । 

श्रीसदा-शिव-प्रीत्यर्थे शिव कवच-स्तोत्र-पाठे विनियोगाय नमः सर्वाङ्गे

कर-न्यासः –
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ ह्लां सर्व-शक्ति-धाम्ने ईशानात्मने अंगुष्ठाभ्यां नमः । 

ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ नं रिं नित्य-तृप्ति-धाम्ने तत्पुरुषात्मने तर्जनीभ्यां नमः ।

 ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ मं रुं अनादि-शक्‍ति-धाम्ने अघोरात्मने मध्यामाभ्यां नमः । 

ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ शिं रैं स्वतंत्र-शक्ति-धाम्ने वाम-देवात्मने अनामिकाभ्यां नमः । 

ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ वां रौं अलुप्त-शक्ति-धाम्ने सद्यो जातात्मने कनिष्ठिकाभ्यां नमः । 

ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ यं रः अनादि-शक्ति-धाम्ने सर्वात्मने करतल-कर-पृष्ठाभ्यां नमः।

अङ्ग-न्यासः -
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ ह्लां सर्व-शक्ति-धाम्ने ईशानात्मने हृदयाय नमः । 

ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ नं रिं नित्य-तृप्ति-धाम्ने तत्पुरुषात्मने शिरसे स्वाहा । 

ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ मं रुं अनादि-शक्‍ति-धाम्ने अघोरात्मने शिखायै वषट् । 

 ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ शिं रैं स्वतंत्र-शक्ति-धाम्ने वाम-देवात्मने कवचाय हुं ।  

ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ वां रौं अलुप्त-शक्ति-धाम्ने सद्यो जातात्मने नेत्र-त्रयाय वौषट् । 

ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ यं रः अनादि-शक्ति-धाम्ने सर्वात्मने अस्त्राय फट् ।  

              ॥ अथ ध्यानम् ॥

वज्रदंष्ट्रं त्रिनयनं काल कण्ठमरिन्दमम् ।
 सहस्र-करमत्युग्रं वंदे शंभुमुमा-पतिम् ॥ 
               ।। मूल-पाठ ।।  

मां पातु देवोऽखिल-देवतात्मा, 
संसार-कूपे पतितं गंभीरे । 
तन्नाम-दिव्यं वर-मंत्र-मूलं, 
धुनोतु मे सर्वमघं ह्रदिस्थम् ॥ १ ॥

 सर्वत्र मां रक्षतु विश्‍व-मूर्ति
र्ज्योतिर्मयानन्द-घनश्‍चिदात्मा । 
अणोरणीयानुरु-शक्‍तिरेकः, 
स ईश्‍वरः पातु भयादशेषात् ॥ २ ॥

यो भू-स्वरूपेण बिभात विश्‍वं, 
पायात् स भूमेर्गिरिशोऽष्ट-मूर्तिः ।
 योऽपां स्वरूपेण नृणां करोति, 
सञ्जीवनं सोऽवतु मां जलेभ्यः ॥ ३ ॥

कल्पावसाने भुवनानि दग्ध्वा, 
सर्वाणि यो नृत्यति भूरि-लीलः ।
 स काल-रुद्रोऽवतु मां दवाग्नेर्वात्यादि-भीतेरखिलाच्च तापात् ॥ ४ ॥

 प्रदीप्त-विद्युत् कनकावभासो, 
विद्या-वराभीति-कुठार-पाणिः । चतुर्मुखस्तत्पुरुषस्त्रिनेत्रः, 
प्राच्यां स्थितं रक्षतु मामजस्रम् ॥ ५ ॥

कुठार-खेटांकुश-पाश-शूल-कपाल-ढक्काक्ष-गुणान् दधानः ।
 चतुर्मुखो नील-रुचिस्त्रिनेत्रः, 
पायादघोरो दिशि दक्षिणस्याम् ॥ ६ ॥

कुन्देन्दु-शङ्ख-स्फटिकावभासो, 
वेदाक्ष-माला वरदाभयांङ्कः । 
त्र्यक्षश्‍चतुर्वक्त्र उरु-प्रभावः, सद्योऽधिजातोऽवस्तु मां प्रतीच्याम् ॥ ७ ॥

वराक्ष-माला-भय-टङ्क-हस्तः, 
सरोज-किञ्जल्क-समान-वर्णः । 
त्रिलोचनश्‍चारु-चतुर्मुखो मां, 
पायादुदीच्या दिशि वाम-देवः ॥ ८ ॥

वेदाभ्येष्टांकुश-पाश-टङ्क-कपाल-ढक्काक्षक-शूल-पाणिः । 
सित-द्युतिः पञ्चमुखोऽवताम् 
मामीशान-ऊर्ध्वं परम-प्रकाशः ॥ ९ ॥

मूर्धानमव्यान् मम चंद्र-मौलिर्भालं ममाव्यादथ भाल-नेत्रः ।
 नेत्रे ममाव्याद् भग-नेत्र-हारी, 
नासां सदा रक्षतु विश्‍व-नाथः ॥ १० ॥

पायाच्छ्रुती मे श्रुति-गीत-कीर्तिः, कपोलमव्यात् सततं कपाली ।
 वक्त्रं सदा रक्षतु पञ्चवक्त्रो, 
जिह्वां सदा रक्षतु वेद-जिह्वः ॥ ११ ॥ 

कण्ठं गिरीशोऽवतु नील-कण्ठः, 
पाणि-द्वयं पातु पिनाक-पाणिः । 
दोर्मूलमव्यान्मम धर्म-बाहुर्वक्ष-
स्थलं दक्ष-मखान्तकोऽव्यात् ॥ १२ ॥

ममोदरं पातु गिरीन्द्र-धन्वा, 
मध्यं ममाव्यान्मदनान्त-कारी ।
 हेरम्ब-तातो मम पातु नाभिं, 
पायात् कटिं धूर्जटिरीश्‍वरो मे ॥ १३ ॥

ऊरु-द्वयं पातु कुबेर-मित्रो,
 जानु-द्वयं मे जगदीश्‍वरोऽव्यात् । 
जङ्घा-युगं पुङ्गव-केतुरव्यात्, 
पादौ ममाव्यात् सुर-वन्द्य-पादः ॥ १४ ॥

महेश्‍वरः पातु दिनादि-यामे,
 मां मध्य-यामेऽवतु वाम-देवः । 
त्र्यम्बकः पातु तृतीय-यामे,
 वृष-ध्वजः पातु दिनांत्य-यामे ॥ १५ ॥

पायान्निशादौ शशि-शेखरो मां,
 गङ्गा-धरो रक्षतु मां निशीथे । 
गौरी-पतिः पातु निशावसाने, 
मृत्युञ्जयो रक्षतु सर्व-कालम् ॥ १६ ॥

अन्तःस्थितं रक्षतु शङ्करो मां,
 स्थाणुः सदा पातु बहिःस्थित माम् ।
 तदन्तरे पातु पतिः पशूनां,
 सदा-शिवो रक्षतु मां समन्तात् ॥ १७ ॥

तिष्ठन्तमव्याद् ‍भुवनैकनाथः, 
पायाद्‍ व्रजन्तं प्रथमाधि-नाथः । 
वेदान्त-वेद्योऽवतु मां निषण्णं,
 मामव्ययः पातु शिवः शयानम् ॥ १८ ॥

 मार्गेषु मां रक्षतु नील-कंठः, 
शैलादि-दुर्गेषु पुर-त्रयारिः । 
अरण्य-वासादि-महा-प्रवासे, 
पायान्मृग-व्याध उदार-शक्तिः ॥ १९ ॥

 कल्पान्तकाटोप-पटु-प्रकोप-
स्फुटाट्ट-हासोच्चलिताण्ड-कोशः ।
 घोरारि-सेनार्णव-दुर्निवार-
महा-भयाद् रक्षतु वीर-भद्रः ॥ २० ॥

 पत्त्यश्‍व-मातङ्ग-रथावरूथ-
सहस्र-लक्षायुत-कोटि-भीषणम् । 
अक्षौहिणीनां शतमाततायिनाश्छिन्द्यान्मृडो घोर-कुठार-धारया ॥ २१ ॥

निहन्तु दस्यून् प्रलयानिलार्च्चिर्ज्ज्वलन् त्रिशूलं त्रिपुरांतकस्य ।
 शार्दूल-सिंहर्क्ष-वृकादि-हिंस्रान् सन्त्रासयत्वीश-धनुः पिनाकः ॥ २२ ॥

दुःस्वप्न-दुःशकुन-दुर्गति-दौर्मनस्य-
दुर्भिक्ष-दुर्व्यसन-दुःसह-दुर्यशांसि ।
 उत्पात-ताप-विष-भीतिमसद्‍-गुहार्ति-व्याधींश्‍च नाशयतु मे जगतामधीशः ॥ २३ ॥

        अमोघ शिव कवच 
             (संस्कृत में)

ॐ नमो भगवते सदा-शिवाय ,सकल-तत्त्वात्मकायसर्व-मन्त्र-स्वरूपाय ,सर्व-यंत्राधिष्ठितायसर्व-तंत्र-स्वरूपाय,
 सर्व-तत्त्व-विदूराय ।

ब्रह्म-रुद्रावतारिणे , नील-कण्ठायपार्वती-मनोहर-प्रियायसोम-सूर्याग्नि-लोचनाय भस्मोद्‍-धूलित-विग्रहाय ।

महा-मणि-मुकुट-धारणाय, माणिक्य-भूषणाय ,सृष्टि-स्थिति-प्रलय-काल
-रौद्रावताराय , दक्षाध्वर-ध्वंसकाय ।

महा-काल-भेदनायमूलाधारैक-निलयाय , तत्त्वातीताय, गंगा-धराय ,सर्व-देवाधि-देवायषडाश्रयाय, वेदान्त-साराय ।

त्रि-वर्ग-साधनायानन्त-
कोटि- ब्रह्माण्ड- नायकायानन्त-
वासुकि-तक्षक-कर्कोट-शङ्‍ख-
कुलिक-पद्म-महा-पद्मेत्यष्ट-
महा-नाग-कुल-भूषणाय।

 प्रणव-स्वरूपाय, चिदाकाशाय ,
आकाश-दिक्स्वरूपाय,
 ग्रह-नक्षत्र-मालिने सकलाय ।

कलङ्क-रहितायसकल-लोकैक कर्त्रे ,
सकल-लोकैक-भर्त्रे सकल-लोकैक-संहर्त्रे 

सकल-लोकैक-गुरवे ,सकल-लोकैक-साक्षिणे ,सकल-लोकैक-वर-प्रदाय,
 सकल-लोकैक-शङ्कराय।

 शशाङ्क-शेखराय ,शाश्‍वत-निजावासाय ,
निराभासाय ,निरामयाय ,निर्मलाय, निर्लोभाय।

 निर्मदाय, निश्‍चिन्ताय,निरहङ्काराय निरंकुशाय निष्कलंकाय, निर्गुणाय ,
निष्कामाय, निरुपप्लवाय ।

निरवद्याय ,निरन्तराय निष्कारणाय, निरातङ्काय , निष्प्रपंचाय, निःसङ्गायनिर्द्वन्द्वाय , निराधाराय ।

निरोगाय, निष्क्रोधाय निर्मलाय, निष्पापाय ,
निर्भयाय, निर्विकल्पाय ,निर्भेदाय, निष्क्रियाय ।

निस्तुलाय, निःसंशाय ,
निरञ्जनाय , निरुपम-विभवाय,
 नित्य-शुद्ध-बुद्धि-परिपूर्ण-सच्चिदानन्दाद्वयाय, परम-शान्त-स्वरूपाय ,
तेजोरूपाय, तेजोमयाय ।

जय जय रुद्र महा-रौद्र ,महावतार महा-भैरव काल-भैरव ,कपाल-माला-धर, खट्वाङ्ग-खङ्ग-चर्म- पाशाङ्कुश-डमरु-शूल- चाप-बाण-गदा-शक्ति- भिन्दिपाल-तोमर-मुसल-मुद्-गर-पाश-परिघ- भुशुण्डी-शतघ्नी-चक्राद्यायुध ।

भीषण-कर-सहस्र-मुख-दंष्ट्रा-
कराल-वदन-विकटाट्ट-हास-
विस्फारित, ब्रह्माण्ड-मंडल ,नागेन्द्र-
कुण्डल, नागेन्द्र-वलय ,नागेन्द्र-चर्म-धर, मृत्युञ्जय, त्र्यम्बक, त्रिपुरान्तक, विश्‍व-रूप, विरूपाक्ष ,विश्‍वेश्वर ,वृषभ-वाहन, विश्वतोमुख !

सर्वतो रक्ष, रक्ष । मा ज्वल ज्वल । महा-मृत्युमप-मृत्यु-भयं नाशय-नाशय- ! 
चोर-भय-मुत्सादयोत्सादय । 
विष-सर्प-भयं शमय शमय । 

चोरान् मारय मारय । 
मम शत्रुनुच्चाट्योच्चाटय । 
त्रिशूलेन विदारय विदारय ।
 कुठारेण भिन्धि भिन्धि । 
खड्‌गेन छिन्धि छिन्धि । 

खट्‍वांगेन विपोथय विपोथय । 
मुसलेन निष्पेषय निष्पेषय । 
वाणैः सन्ताडय सन्ताडय । 
रक्षांसि भीषय भीषय । 

अशेष-भूतानि विद्रावय विद्रावय । कूष्माण्ड-वेताल-मारीच-गण-ब्रह्म-
राक्षस-गणान्‌ संत्रासय संत्रासय । 
ममाभयं कुरु कुरु वित्रस्तं मामाश्‍वासयाश्‍वासय । 

नरक-महा-भयान्मामुद्धरोद्धर 
सञ्जीवय सञ्जीवय क्षुत्तृड्‌भ्यां मामाप्याययाप्याय दुःखातुरं मामानन्दयानन्दय शिवकवचेन मामाच्छादयाच्छादय मृत्युञ्जय 
त्र्यंबक सदाशिव ! नमस्ते नमस्ते नमस्ते ।

  ।। इति श्रीस्कंदपुराणे एकाशीतिसाहस्रयां तृतीये ब्रह्मोत्तरकखण्डे अमोघ-शिव-कवचं समाप्तम् ।।   

हनुमानाष्टक

॥ हनुमानाष्टक ॥

बाल समय रवि भक्ष्य लियो तब,
तीनहुं लोक भयो अंधियारों ।
ताहि सों त्रास भयो जग को,
यह संकट काहु सों जात न टारो ।
देवन आनि करी बिनती तब,
छाड़ि दियो रवि कष्ट निवारो ।
को नहीं जानत है जग में कपि,
संकटमोचन नाम तिहारो ॥ १ ॥

बालि की त्रास कपीस बसैं गिरि,
जात महाप्रभु पंथ निहारो ।
चौंकि महामुनि साप दियो तब,
चाहिए कौन बिचार बिचारो ।
कैद्विज रूप लिवाय महाप्रभु,
सो तुम दास के सोक निवारो ॥ २ ॥

अंगद के संग लेन गए सिय,
खोज कपीस यह बैन उचारो ।
जीवत ना बचिहौ हम सो जु,
बिना सुधि लाये इहाँ पगु धारो ।
हेरी थके तट सिन्धु सबै तब,
लाए सिया-सुधि प्राण उबारो ॥ ३ ॥

रावण त्रास दई सिय को सब,
राक्षसी सों कहि सोक निवारो ।
ताहि समय हनुमान महाप्रभु,
जाए महा रजनीचर मारो ।
चाहत सीय असोक सों आगि सु,
दै प्रभु मुद्रिका सोक निवारो ॥ ४ ॥

बाण लग्यो उर लछिमन के तब,
प्राण तजे सुत रावन मारो ।
लै गृह बैद्य सुषेन समेत,
तबै गिरि द्रोण सु बीर उपारो ।
आनि सजीवन हाथ दई तब,
लछिमन के तुम प्रान उबारो ॥ ५ ॥

रावन युद्ध अजान कियो तब,
नाग कि फाँस सबै सिर डारो ।
श्रीरघुनाथ समेत सबै दल,
मोह भयो यह संकट भारो I
आनि खगेस तबै हनुमान जु,
बंधन काटि सुत्रास निवारो ॥ ६ ॥

बंधु समेत जबै अहिरावन,
लै रघुनाथ पताल सिधारो ।
देबिहिं पूजि भलि विधि सों बलि,
देउ सबै मिलि मन्त्र विचारो ।
जाय सहाय भयो तब ही,
अहिरावन सैन्य समेत संहारो ॥ ७ ॥

काज किये बड़ देवन के तुम,
बीर महाप्रभु देखि बिचारो ।
कौन सो संकट मोर गरीब को,
जो तुमसे नहिं जात है टारो ।
बेगि हरो हनुमान महाप्रभु,
जो कछु संकट होय हमारो ॥ ८ ॥

॥ दोहा ॥
लाल देह लाली लसे अरु धरि लाल लंगूर ।
वज्र देह दानव दलन, जय जय जय कपि सूर ॥

श्रीनवग्रहस्तोत्रम्




जपाकुसुमसंकाशं काश्यपेयं महाद्युतिम्।
 तमोऽरि सर्वपापध्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम् ॥ १।।

दधिशङ्खतुषाराभं क्षीरोदार्णवसम्भवम् ।
नमामि शशिनं सोमं शम्भोर्मुकुटभूषणम् ॥ २॥

 धरणीगर्भसम्भूतं विद्युत्कान्तिसमप्रभम् । 
कुमारं शक्तिहस्तं तं मङ्गलं प्रणमाम्यहम् ॥ ३ ॥

कुमारं प्रियङ्गुकलिकाश्यामं रूपेणाप्रतिमं बुधम् ।
 सौम्यं सौम्यगुणोपेतं तं बुधं प्रणमाम्यहम् ॥ ४ ॥

देवानां च ऋषीणां च गुरुं काञ्चनसंनिभम् । 
बुद्धिभूतं त्रिलोकेशं तं नमामि बृहस्पतिम् ॥ ५ ॥

हिमकुन्दमृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुम् । सर्वशास्त्रप्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम् ॥ ६ ॥

नीलाञ्जनसमाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम् । छायामार्तण्डसम्भूतं तं नमामि शनैश्चरम् ॥ ७ ॥

अर्धकायं महावीर्य चन्द्रादित्यविमर्दनम्। सिंहिकागर्भसम्भूतं तं राहुं प्रणमाम्यहम् ॥ ८ ॥

पलाशपुष्यसंकाशं तारकाग्रहमस्तकम्।
रौद्रं रौद्रात्मकं घोरं तं केतुं प्रणमाम्यहम् ॥ ९॥

इति व्यासमुखोद्गीतं यः पठेत् सुसमाहितः । 
दिवा वा यदि वा रात्रौ विघ्नशान्तिर्भविष्यति ॥ १०॥

नरनारीनृपाणां च भवेद्दुः स्वप्ननाशनम् । 
ऐश्वर्यमतुलं तेषामारोग्यं पुष्टिवर्धनम् ॥ ११॥

॥ महर्षिव्यासविरचितं नवग्रहस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

प्रार्थना

            
॥ ॐ श्रीपरमात्मने नमः ॥

शुचिता मन्त्र-
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थाङ्ग तोऽपिवा । 
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यान्तरः शुचिः ॥ 

ॐ सच्चिदानन्द रूपाय विश्वोत्पत्त्यादि हेतवे।
तापत्रय विनाशाय श्री कृष्णाय वयं नमः ।।

ईशावास्योपनिषद

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ 
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

केनोपनिषद्
छंदोपनिषद 

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक् प्राण श्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि।
सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोत् अनिराकरणमस्त्व निराकरणं मेऽस्तु । 
 तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु 
 धर्मास्ते मयि सन्तु, ते मयि सन्तु ॥
॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ 


प्रश्नोपनिषद् 
मुण्डकोपनिषद्
माण्डूक्योपनिषद् 

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । 
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवां सस्तनूभिर्व्यशेम
 देवहितं यदायुः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ 
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!

ऐतरेयोपनिषद्

ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि। 
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीः ।
अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामृत्यं वदिष्यामि।  सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु ।  अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ 
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!


तैत्तिरीयोपनिषद

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम्  ।
ॐ शान्तिः । शान्तिः शान्तिः ।

श्वेताश्वतरोपनिषद्

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु ।
 सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै। 
ॐ शान्तिः शान्तिः ॥ शान्तिः !!!


बृहदारण्यकोपनिषद् -

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते। 
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः शान्ति:

...............
 हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्। 
तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ।।15 ॥

…....….............

पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मिन्समूह  तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि  योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ||16||
…........................
 वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्त शरीरम् ।
 ॐ क्रतो स्मर कृतः स्मर क्रतो स्मर कृतः स्मर ॥ 17॥
…....................
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । 
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥१८॥
ऐ…….....

 शिवमानसपूजा

रत्नैः कल्पितमासनं हिमजलैः स्नानं च दिव्याम्बरं 
नानारत्नविभूषितं मृगमदामोदाङ्कितं चन्दनम्। 
जातीचम्पकबिल्वपत्ररचितं पुष्पं च धूपं तथा 
दीपं देव दयानिधे पशुपते हृत्कल्पितं गृह्यताम् ॥
 सौवर्णे नवरत्नखण्डरचिते पात्रे घृतं पायसं 
भक्ष्यं पञ्चविधं पयोदधियुतं रम्भाफलं पानकम्। 
शाकानामयुतं जलं रुचिकरं कर्पूरखण्डोज्ज्वलं 
ताम्बूलं मनसा मया विरचितं भक्त्या प्रभो स्वीकुरु।।
छत्रै चामरयोर्युगं व्यजनकं चादर्शकं  निर्मलं 
वीणाभेरिमृदंङ्गकाहलकला गीतं च नित्यं तथा।
 साष्टांग प्रणति: स्तुतिर्बहुविधा होतत्समस्तं मया।।
 सङ्कल्पेन समर्पितं तव विभो पूजां गृहाण प्रभो ॥ 
आत्मा त्वं गिरिजा मतिः सहचराः प्राणाः शरीरं गृहं।
 पूजा ते विषयोपभोगरचना निद्रा समाधिस्थितिः । 
सञ्चारः पदयोः प्रदक्षिणविधिः स्तोत्राणि सर्वागिरो ।।
यद्यत्कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम् ॥ 
करचरणकृतं वाक्कायजं कर्मजं वा
श्रवणनयनजं वा मानसं वापराधम् । 
विहितमविहितं वा सर्वमेतत्क्षमस्व 
जय जय करुणाब्धे श्रीमहादेव शम्भो ॥
….....................
                  अथ ध्यानम् 

ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं
पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् । वामाङ्कारूढ़सीतामुखकमलमिलल्लोचनंनीरदाभं
नानालङ्कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डलं रामचन्द्रम् ॥
              …..................

ध्यानम्

ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं
 चारुचन्द्रावतंसं
 रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं 
परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् ।
 पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं 
वसानं
 विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं 
पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥

..............
मत्स्यं कूर्मं वराहं च वामनं च जनार्दनम् ।
गोविन्दं पुण्डरीकाक्षं माधवं मधुसूदनम् ॥ 
पद्मनाभं सहस्राक्षं वनमालिं हलायुधम्
गोवर्धनं हृषीकेशं वैकुण्ठं पुरुषोत्तमम् ॥
विश्वरूपं वासुदेवं रामं नारायणं हरिम् ।
दामोदरं श्रीधरं च वेदाङ्गं गरुडध्वजम् ॥
अनन्तं कृष्णगोपालं जपतो नास्ति पातकम्।।
..............
अजं शाश्वतं कारणं कारणानां
 शिवं केवल भासकं भासकानाम् ।
 तुरीयं तमः पारमाद्यन्तहीनं
 प्रपद्ये परं पावनं द्वैतहीनम् ॥ ७ ॥ 

नमस्ते नमस्ते विभो विश्वमूर्ते 
नमस्ते नमस्ते चिदानन्दमूर्ते । 
नमस्ते नमस्ते तपोयोगगम्य
 नमस्ते नमस्ते श्रुतिज्ञानगम्य ॥ ८ ॥ 

प्रभो शूलपाणे विभो विश्वनाथ 
महादेव शम्भो महेशं त्रिनेत्र ।
 शिवाकान्त शान्त स्मरारे पुरारे
 त्वदन्यो वरेण्यो न मान्यो न गण्यः ॥ ९॥

शंम्भो महेशं करुणामय शूलपाणें 
गौरीपते पशुपते  पशुपाशनाशिन् । 
काशीपते करुणया जगदेतदेक -
स्त्वं हंसि पासि विदधासि महेश्वरोऽसि ।। १० ।।

 त्वत्तो जगद्भवति देव भव स्मरारे 
त्वय्येव तिष्ठति जगन्मृण विश्वनाथ।
 त्वय्येव गच्छति लयं जगदेतदीश
लिङ्गात्मकं हर चराचरविश्वरूपिन् ॥ ११॥
             .............

                बालकाण्ड

वर्णानामर्थसंघानां रसानां छन्दसामपि।
मङ्गलानां च कर्त्तारौ वन्दे वाणीविनायकौ।।1।।

भवानीशङ्करौ वन्दे श्रद्धाविश्वासरूपिणौ।
याभ्यां विना न पश्यन्ति सिद्धा: स्वान्तः स्थमीश्वरम्।।2।।

वन्दे बोधमयं नित्यं गुरुं शङ्कररूपिणम्।
यमाश्रितो हि वक्रोऽपि चन्द्रः सर्वत्र वन्द्यते।।3।।

सीतारामगुणग्रामपुण्यारण्यविहारिणौ।
वन्दे विशुद्धविज्ञानौ कबीश्वरकपीश्वरौ।।4।।

उद्भवस्थितिसंहारकारिणीं क्लेशहारिणीम्।
सर्वश्रेयस्करीं सीतां नतोऽहं रामवल्लभाम्।।5।।

यन्मायावशवर्तिं विश्वमखिलं ब्रह्मादिदेवासुरा
यत्सत्वादमृषैव भाति सकलं रज्जौ यथाहेर्भ्रमः।
यत्पादप्लवमेकमेव हि भवाम्भोधेस्तितीर्षावतां
वन्देऽहं तमशेषकारणपरं रामाख्यमीशं हरिम्।।6।।

नानापुराणनिगमागमसम्मतं यद्
रामायणे निगदितं क्वचिदन्यतोऽपि।
स्वान्तःसुखाय तुलसी रघुनाथगाथा-
भाषानिबन्धमतिमञ्जुलमातनोति।।7


अयोध्या काण्ड 

 यस्याड्के च विभाति भूधरसुता देवापगा मस्तके 
भाले बालविद्युर्गले च गरलं यश्योरसि व्यालराट् । 
सोऽयं भूतिविभूषणः सुरवर: सर्वाधिप: सर्वदा
 शर्वः सर्वगतः शिवः शशिनिभिः श्रीशङ्करः पातुमाम् ॥ 

प्रसन्नतां या न गताभिषेकतस्तथा च मम्ले वनवासदु:खतः ।
 मुखाम्बुजश्री रघुनन्दनस्य मे सदास्तु सा मंञ्जुल मलमङ्गलप्रदा ॥

 नीलाम्बुजश्यामलकोमलांङ्गं सीतासमारोपितवामभागम् ।
 पाणौ महासायकचारुचापं नमामि रामं रघुवंशनाथम् ॥


अरण्य काण्ड 
मूलं धर्मतरोर्विवेकजलधेः पूर्णेन्दुमानन्ददं
वैराग्याम्बुजभास्करं ह्यघघनध्वान्तापहं तापहम्।

मोहाम्भोधरपूगपाटनविधौ स्वःसम्भवं शङ्करं 
वन्दे ब्रह्मकुलं कलङ्कशमनं श्रीरामभूपप्रियम् ॥
सान्द्रानन्दपयोदसौभगतनुं पीताम्बरं सुन्दरं
पाणौ बाणशरासनं कटिलसत्तूणीरभारं वरम् ।

राजीवायतलोचनं धृतजटाजूटेन संशोभित
सीतालक्ष्मणसंयुतं पथिगतं रामाभिरामं भजे ॥ 


किष्किन्धाकाण्ड

कुन्देन्दीवरसुन्दरावतिबलौ विज्ञानधामावुभौ 
शोभाढ्यौ वरधन्विनौ श्रुतिनुतौ गोविप्रवृन्दप्रियौ ।

 मायामानुषरूपिणौ रघुवरौ सद्धर्मवर्मौ हितौ
सीतान्वेषणतत्परौ पथिगतौ भक्तिप्रदौ तौ हि नः ।

 ब्रह्माम्भोधिसमुद्भवं कलिमलप्रध्वंसनं 
चाव्ययं 
श्रीमच्छम्भुमुखेन्दुसुन्दरवरे संशोभितं सर्वदा ।

 संसारामयभेषजं सुखकरं श्रीजानकीजीवनं 
धन्यास्ते कृतिनः पिबन्ति सततं श्रीरामनामामृतम् ।

सुंदर काण्ड
 शान्तं शाश्वतमप्रमेयमनघं निर्वाणशान्तिप्रदं
 ब्रह्माशम्भुफणीन्द्रसेव्यमनिशं वेदान्तवेद्यं विभुम् । 
रामाख्यं जगदीश्वरं सुरगुरुं मायामनुष्यं हरिं
वन्देऽहं करुणाकरं रघुवरं भूपालचूडामणिम् ॥ १ ॥

नान्या स्पृहा रघुपते हृदयेऽस्मदीये
सत्यं वदामि च भवानखिलान्तरात्मा । 
भक्तिं प्रयच्छ रघुपुङ्गव निर्भरां मे 
कामादिदोषरहितं कुरु मानसं च ॥ २ ॥

अतुलितबलधामं हेमशैलाभदेहं
दनुजवनकृशानुं ज्ञानिनामग्रगण्यम् ।
 सकलगुणनिधान वानराणामधीशं
रघुपतिप्रियभक्तं वातजातं नमामि ॥ ३ ॥

लंकाकांड 
रामं कामारिसेव्यं भवभयहरणं कालमत्तेभसिंहं
 योगीन्द्रं ज्ञानगम्यं गुणनिधिमजितं निर्गुणं निर्विकारम् । 
मायातीतं सुरेशं खलवधनिरतं ब्रह्मवृन्दैकदेवं
 वन्दे कन्दावदातं सरसिजनयनं देवमुर्वीशरूपम् ॥ १ ॥

 शंङ्खेन्द्वाभमतीवसुन्दरतनुं शार्दूलचर्माम्बरं
कालव्यालकरालभूषणधरं गङ्गाशशाङ्कप्रियम् ।
 काशीशं कलिकल्मषौघशमनं कल्याणकल्पद्रुमं 
नौमीड्यं गिरिजापतिं गुणनिधिं कन्दर्पहं शङ्करम् ॥ २ ॥

यो ददाति सतां शम्भुः कैवल्यमपि दुर्लभम् ।
 खलानां दण्डकृद्योऽसौ शङ्करः शं तनोतु मे ॥ ३ ॥

उत्तरकांड 
 केकीकण्ठाभनीलं सुरवरविलसद्विप्रपादाब्जचिह्नं
 शोभाढ्यं पीतवस्त्रं सरसिजनयनं सर्वदा सुप्रसन्नम्। 

पाणौ नाराचचापं कपिनिकरयुतं 
बन्धुना सेव्यमानं
नौमीड्यं जानकीशं रघुवरमनिशं पुष्पकारूढरामम् ।। १ ।।

कोसलेन्द्रपदकञ्जमञ्जुलौ कोमलावजमहेशवन्दितौ ।
 जानकी करसरोजलालितो चिन्तकस्य मनभृङ्गसंङ्गिनौ ॥ २ ॥

कुन्दइन्दुदरगौरसुन्दरं अम्बिकापतिमभीष्टसिद्धिदम्। 
कारुणीककलकञ्जलोचनं नौमि शङ्करमनङ्गमोचनम् ॥ ३ ॥

….....................

अथ सप्तश्लोकी दुर्गा

देवि त्वं भक्तसुलभे सर्वकार्यविधायिनी।
कलौ  हि कार्य सिद्धयर्थमुपायं ब्रूहि यत्नतः ।

श्रुणु देव प्रवक्ष्यामि कलौ सर्वेष्टसाधनम्।
मया तवैव स्नेहेनाप्यम्बास्तुतिः प्रकाश्यते॥

 ॐ अस्य श्रीदुर्गासप्तश्लोकीस्तोत्रमन्त्रस्य नारायण ऋषिः , अनुष्टुप् छन्दः, श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वत्यो देवताः, श्रीदुर्गाप्रीत्यर्थ सप्तश्लोकीदुर्गापाठे विनियोगः।

ॐ ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । 
बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥ १ ॥ 

दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः
स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि । 
दारिद्रधदुःखभयहारिणि का त्वदन्या
सर्वोपकारकरणाय सदार्द्रचित्ता ॥ २ ॥

सर्वमङ्गलमङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥३॥

शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे
सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥४॥

सर्वस्वरूपे  सर्वेशे  सर्वशक्तिसमन्विते ।
भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते ॥५॥

रोगानशेषानपहंसि  तुष्टा
रुष्टा तु कामान् सकलानभीष्टान् ।
त्वामाश्रितानां  विपन्नराणां
 त्वामाश्रिता  ह्याश्रयतां प्रयान्ति ॥ ६ ॥

सर्वाबाधाप्रशमनं   त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि।
एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम् ॥ ७ ॥

॥ इति श्रीसप्तश्लोकी दुर्गा सम्पूर्णा ॥

.................


सिद्ध कुंजिका स्तोत्र -

ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे ॥
ॐ ग्लौं हुं क्लीं जूं सः ज्वालय ज्वालय 
ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल
ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे ज्वल हं सं लं क्षं फट् स्वाहा।।

..................

तत्त्व शुद्धि -
ॐ ऐं आत्मतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा । 
ॐ ह्रीं विद्यातत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा ॥ 
ॐ क्लीं शिवतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा । 
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सर्व तत्त्वं शोधयामि नमः स्वाह।।

 भगवती का ध्यान पञ्चोपचार-

ॐ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । 
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्मताम् ॥ 

ध्यात्वा देवीं पञ्चपूजां कृत्वा योन्या प्रणम्य च।
 आधारं स्थाप्य मूलेन स्थापयेत्तत्र पुस्तकम् ॥

(1) शापोद्धार - करें-

ॐ ह्रीं क्लीं श्रीं क्रां क्रीं चण्डिका देव्यै शापनाशानुग्रहं कुरु कुरु स्वाहा । 

 इक्कीस इक्कीस बार उत्कीलन हेतु जप करें-

“ ॐ श्रीं क्लीं ह्वीं सप्तशति चण्डिके उत्कीलनं कुरु कुरु स्वाहा।"

 (3) मृत संजीवनी विद्या का जप - पुनः मृत सञ्जीवनी विद्या का जप मूल सात-सात बार - निम्नाङ्कित मन्त्र से करें-

'ॐ ह्रीं ह्रीं वं वं ऐं ऐं मृतसञ्जीवन विद्ये मृतमुत्थापयोत्थापय क्रीं ह्रीं ह्रीं वं स्वाहा।”

- 4 ) सप्तशती - शाप - विमोचन मन्त्र - एक सौ आठ बार जप करने का विधान है-

'ॐ श्रीं श्रीं क्लीं हूँ ॐ ऐं क्षोभय मोहय उत्कीलय उत्कीलय उत्कीलय ठं ठं।

….................

श्री दुर्गा अष्टोत्तर शतनाम स्तोत्र – संस्कृत श्लोक

॥ ॐ श्री दुर्गायै नमः ॥

॥ईश्वर उवाच॥

शतनाम प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने॥
यस्य प्रसादमात्रेण दुर्गा प्रीता भवेत् सती॥१॥

ॐ सती साध्वी भवप्रीता भवानी भव मोचनी।
आर्या दुर्गा जया चाद्या त्रिनेत्रा शूलधारिणी॥२॥

पिनाकधारिणी चित्रा चण्डघण्टा महातपाः।
मनो बुद्धिरहंकारा चित्तरूपा चिता चितिः॥३॥

सर्वमन्त्रमयी सत्ता सत्यानन्दस्वरूपिणी।
अनन्ता भाविनी भाव्या भव्याभव्या सदागतिः॥४॥

शाम्भवी देवमाता च चिन्ता रत्नप्रिया सदा।
सर्वविद्या दक्षकन्या दक्षयज्ञविनाशिनी ॥५॥

 अपर्णानेकवर्णा च पाटला पाटलावती।
पट्टाम्बरपरीधाना कलमञ्जीररञ्जिनी ॥६॥

 अमेयविक्रमा क्रूरा सुन्दरी सुरसुन्दरी।
वनदुर्गा च मातङ्गी मतङ्गमुनिपूजिता॥७॥

ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री कौमारी वैष्णवी तथा।
चामुण्डा चैव वाराही लक्ष्मीश्च पुरुषाकृतिः॥८॥

विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया नित्या च बुद्धिदा।
बहुला बहुलप्रेमा सर्ववाहनवाहना ॥९॥

निशुम्भशुम्भहननी महिषासुरमर्दिनी।
मधुकैटभहन्त्री च चण्डमुण्डविनाशिनी ॥१०॥

सर्वासुरविनाशा च सर्वदानवघातिनी।
सर्वशास्त्रमयी सत्या सर्वास्त्रधारिणी तथा॥११॥

अनेकशस्त्रहस्ता च अनेकास्त्रस्य धारिणी।
कुमारी चैककन्या च कैशोरी युवती यतिः॥१२

अप्रौढा चैव प्रौढा च वृद्धमाता बलप्रदा।
महोदरी मुक्तकेशी घोररूपा महाबला॥१३॥

अग्निज्वाला रौद्रमुखी कालरात्रिस्तपस्विनी।
नारायणी भद्रकाली विष्णुमाया जलोदरी॥१४॥

शिवदूती कराली च अनन्ता परमेश्वरी।
कात्यायनी च सावित्री प्रत्यक्षा ब्रह्मवादिनी॥१५॥
…............



विचार प्रवाह सूक्त

  

साहित्य का विचार-प्रवाह 

विचार” शब्द पूर्णतः भारतीय (संस्कृत) मूल का शब्द है।

(iशब्द की उत्पत्ति: विचार = वि + चर (धातु) । चर (धातु) का अर्थ है – चलनाघूमनामन में गमन करना। वि (उपसर्ग) है   विचार-  किसी विषय पर मन को विभिन्न दिशाओं में चलाकर गहराई से सोचना।

प्राचीन ग्रंथों में प्रयोग: यह शब्द अनेक भारतीय ग्रंथों में मिलता हैजैसे -उपनिषद- आत्मा और ब्रह्म के विषय में विचार। भगवद्गीता - ज्ञान और तत्त्व-चिन्तन। योगवासिष्ठ -विचार” को मुक्ति का साधन माना गया। उदाहरण (योगवासिष्ठ): विचार एव नित्यं श्रेयः” - अर्थात् सत्य की प्राप्ति के लिए निरन्तर विचार आवश्यक है।

 आधुनिक काल में इससे ही विचारधारा” और विचारक” जैसे शब्द बने।  विचारधारा” शब्द स्वयं ऋग्वेद या उपनिषदों में नहीं मिलता। परन्तु इन ग्रंथों में  विचारधाराएँ कि लिए दर्शन, ब्रह्मचिन्तन , तत्व चिंतन , मत आदि शब्द उपस्थित हैं   

(iiविचारधारा” शब्द अपेक्षाकृत आधुनिक है। भारत में 19वीं–20वीं शताब्दी में प्रारम्भ हुआ

 शब्द की उत्पत्ति: यूरोप में Ideology शब्द का प्रयोग सबसे पहले फ्रांसीसी दार्शनिक Antoine Destutt de Tracy एंटोइन ट्रेसी (18वीं सदी के अंत) ने किया था। इसका अर्थ था- विचारों का विज्ञान या विचारों की प्रणाली।

 हिंदी साहित्य में प्रचलन: हिंदी आलोचना और साहित्य में यह शब्द मुख्यतः आधुनिक काल (भारतेंदु युग के बाद) अधिक प्रचलित हुआ। उदाहरणतः रामचंद्र शुक्ल , रामविलास शर्मा , नामवर सिंह। इन आलोचकों ने साहित्य के अध्ययन में मार्क्सवादीराष्ट्रीयमानवीय आदि विचारधाराओं की चर्चा की।    

.........................................

विषय व्यापक और गंभीर है । कुछ प्रश्न हैं , (i) भारतीय वांग्मय की विचारधाराएं ?  साहित्य की विचारधाराएं या हिंदी साहित्य की विचारधाराएं ? स्वतंत्रता के बाद के साहित्य की विचारधाराएं ? या स्वतंत्रता के पूर्व की विचारधाराएं ? (ii) साहित्य का काल-खंड कहाँ से देखा जाएं ? वैदिक काल से? रामायण को आधार बनाकर ? व्यास को, कालिदास या भवभूति को ? हिंदी साहित्य के काल विभाजन के आधार पर या दशकों के आधार पर ?

सृष्टि का स्वरूप : विचार कहाँ से आया ? किसको आया ? तब ध्यान श्रृष्टि की ओर जाता है ? तब वैदिक परम्परा कहती है , इसके प्रमाण में तीन ऋग्वेद के सूक्त मिलते हैं -

  (i) नासदीय सूक्त > (ऋग्वेद 10.129) – सृष्टि से पहले की अद्वितीय रहस्यमय अवस्था – इस सूक्त में बताया गया है कि सृष्टि से पहले*न सत् थान असत्। **न आकाश थान पृथ्वी। **केवल एक रहस्यमय सत्ता थी।   फिर क्या था तो उत्तर मिलता है ब्रह्म था ।

(iiहिरण्यगर्भ सूक्त > (ऋग्वेद 10.121) – सृष्टि का प्रथम कारण यह (हिरण्यगर्भ सूक्त) का प्रथम मंत्र है।कहा गया है कि प्रारम्भ में हिरण्यगर्भ (स्वर्ण अंड/कॉस्मिक एम्ब्रियो) प्रकट हुआ। उसी से- *पृथ्वी और आकाश बने। ** सम्पूर्ण जगत की उत्पत्ति हुई। ***वही समस्त जगत का स्वामी है।

(iiiपुरुष सूक्त> (ऋग्वेद 10.90)  का मंत्र इस प्रकार है- उस विराट पुरुष (परमात्मा) के हजार सिरहजार नेत्र और हजार चरण हैं।यह मंत्र विराट पुरुष (सर्वव्यापी ब्रह्म) की व्यापकता और सर्वव्यापक स्वरूप को प्रकट करता है। इसी एक महापुरुष (ब्रह्मांडीय पुरुष) से सम्पूर्ण सृष्टि बनी। 

                                 .........................................

 अब प्रश्न उठाता है कि यह किसने किया ? उत्तर उसी विराट पुरुष ने / हिरण्यगर्भ या स्वर्ण पिंड ने या परम ब्रह्म ने ? तो ऋग्वेद (मण्डल 1, सूक्त 164 , मंत्र 46) में कहा गया है-

 कोई उसे इन्द्रकोई मित्रकोई वरुणकोई अग्नि कहते हैंउसी को कोई यम और कोई मातरिश्वा (वायु) कहता है।  यह वैदिक परम्परा का मूल दार्शनिक विचार माना जाता है कि ‘सृष्टि के पीछे एक ही परम सत्ता है’भले ही उसे अलग-अलग रूपों में समझा जाए।एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति।

यह विचार किसे आया? वैदिक परम्परा के अनुसार यह विचार प्राचीन ऋषियों ने गहन ध्यान और तपस्या में इन सत्यताओं का “श्रवण” या “दर्शन” किया। उदाहरण के रूप में कई ऋषियों के नाम मिलते हैंजैसे - ऋषि वशिष्ठ। ऋषि विश्वामित्र। ऋषि अत्रि। ऋषि भारद्वाज।    

संक्षेप में: वैदिक परम्परा का पहला विचार * “मैं एक हूँ अनेक होऊं” **‘एक परम सत्य ब्रह्म से सृष्टि की उत्पत्ति।’ इन तीनों सूक्तों को मिलाकर देखने पर वैदिक दर्शन यह बताता है कि-  (1) पहले अद्वैत अवस्थाफिर सृष्टि का मूल कारणऔर अंत में जगत का विस्तार हुआ। (2) भारतीय साहित्य के मूल वैदिक विचार मैं एक हूँअनेक रूपों में प्रकट हो जाऊँ।”

                                   .......................................

 

  

पहला  विचार-प्रवाह  है? * “भारतीय साहित्य के विचार-प्रवाह का आधार है (i विचार को पूर्णता में देखना! ”  वह (परमात्मा) पूर्ण हैयह (जगत) भी पूर्ण है। उस पूर्ण से यह पूर्ण उत्पन्न हुआ है। उस पूर्ण से पूर्ण को निकाल लेने पर भी पूर्ण ही शेष रहता है। (ii) संपूर्ण विश्व उसी एक परम सत्य की अभिव्यक्ति है। “मैं एक हूँ अनेक होऊं” ।

  सृष्टि की रचना से साहित्य की यात्रा प्रारम्भ होती है । भारतीय साहित्य ने काल का अध्ययन किया और काल को खंड -खंड में नहीं पूर्णता में पाया और ऋषियों ने कहा, * यह भारतीय साहित्य के विचार-प्रवाह  का आधार है ।* सृष्टि की रचना से साहित्य की यात्रा प्रारम्भ होती है । यह प्रकृति और पुरुष इस संसृति का कारक है ।

यहाँ से विचारधाराओं का जन्म होता है - भारतीय वाङ्मय की मुख्य विचारधाराओं को तीन प्रमुख वर्गों में बाँटा जा सकता है: आस्तिक , नास्तिक और अन्य ।(1) आस्तिक- सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा और वेदान्त । (2) नास्तिक विचार धाराएं (वेदों की सत्ता को न मानने वाली): चार्वाक, बार्हस्पत्य (लोकायत)- (iप्रत्यक्षमेव प्रमाणम्-  चार्वाक दर्शन के अनुसार प्रत्यक्ष (इन्द्रियों से प्राप्त ज्ञान) ही एकमात्र प्रमाण है। अनुमानउपमान या शब्द को वे प्रमाण नहीं मानते। (iiदेहवाद- चार्वाक के अनुसार देह ही आत्मा है शरीर से अलग कोई स्वतंत्र आत्मा नहीं मानी जाती। चेतना शरीर के तत्त्वों के संयोजन से उत्पन्न होती है। (iiiस्वभाववाद- संसार की उत्पत्ति और क्रियाएँ स्वभाव (प्राकृतिक गुणों) से होती हैं। किसी ईश्वर या अलौकिक शक्ति की आवश्यकता नहीं मानी जाती। (ivपरलोक खंडन- चार्वाक दर्शन परलोकस्वर्ग-नरक और पुनर्जन्म को स्वीकार नहीं करता। उनके अनुसार मृत्यु के बाद कुछ भी शेष नहीं रहता। ।  निष्कर्ष: :ये सिद्धान्त भौतिकवादी दृष्टिकोण को व्यक्त करते हैंइसलिए इन्हें चार्वाक या लोकायत दर्शन का मूल आधार माना जाता है।‘लोकायत’ इसलिए कहते हैं क्योंकि यह केवल इसी ‘लोक’ (संसार) की सत्ता मानता है और जनमानस में अत्यंत लोकप्रिय रहा।         

 (3) अन्य प्रमुख नास्तिक (अवैदिक) विचारधाराएँ : बुद्ध और महावीर के काल में प्रचलित अन्य महत्वपूर्ण विचार: (iआजीवक संप्रदाय (मक्खलि गोशाल): * नियतिवाद: सब कुछ पहले से तय है। मनुष्य के कर्म का भाग्य पर कोई प्रभाव नहीं पड़ता। **ऐतिहासिक साक्ष्य: मौर्य सम्राट बिंदुसार इसके अनुयायी थेबराबर की गुफाएं इन्हीं के लिए बनी थीं। (iiअज्ञान या अज्ञेयवाद (संजय बेलट्ठिपुत्त): मूल विचार: ईश्वर या मृत्यु के बाद के जीवन जैसे आध्यात्मिक प्रश्नों का निश्चित उत्तर जानना असंभव है। (iii) अक्रियवाद (पूरण कश्यप): * मूल विचार: कर्म का कोई फल नहीं होता। न पुण्य से लाभ होता हैन पाप से हानि। यह कर्म सिद्धांत का पूर्ण खंडन है। (iv) उच्छेदवाद / भौतिकवाद (अजित केशकंबली): मूल विचार: मनुष्य चार तत्वों से बना है और मृत्यु के साथ सब नष्ट हो जाता है। यह चार्वाक दर्शन का आधार बना। (V) अनिश्चयवाद (विक्षेपवाद): मूल विचार: किसी भी अंतिम सत्य पर पहुँचना संभव नहींइसलिए वाद-विवाद से बेहतर मौन रहना है।

                   .......................................    

 

 

ईसा पूर्व लगभग 900 वर्ष से लेकर ईस्वी की प्रारम्भिक शताब्दियों तक दक्षिण भारत विशेषतः तमिलनाडु में तमिल संगम परम्परा का विकास माना जाता है। परम्परा के अनुसार तीन प्रमुख संगम हुएजिनमें अनेक कवि-साहित्यकारों ने भाग लिया। संगम साहित्य में लगभग 473 कवियों के नाम मिलते हैंजिनमें पुरुष और स्त्री दोनों कवि थे।संगम साहित्य की प्रमुख कृतियाँ-इन साहित्यकारों की रचनाएँ मुख्यतः इन ग्रंथों में संकलित हैं-एत्तुत्तोकै (आठ संग्रह),पट्टुपाट्टु (दस गीत),तोल्काप्पियम (व्याकरण ग्रंथ) । तमिल परम्परा के अनुसार तमिलनाडु में तीन संगम (साहित्यिक सभाएँ) मानी जाती हैं। इन संगमों में अनेक कवियों-साहित्यकारों ने भाग लिया। नीचे तीनों संगमों के प्रमुख साहित्यकार और उनकी कृतियाँ क्रमबद्ध रूप में दी जा रही हैं।1. प्रथम संगम (लगभग ई.पू. 900 – ई.पू. 500) इस संगम का केन्द्र दक्षिण मदुरै माना जाता है। परम्परा के अनुसार इसकी अध्यक्षता ऋषि अगस्त्य ने की।प्रमुख साहित्यकार-अगस्त्य,मुरुगवेल,कुबेरनार,परनर (परम्परागत उल्लेख) ।प्रमुख कृति-अगस्तियम -प्राचीन तमिल व्याकरण (अब उपलब्ध नहीं)

द्वितीय संगम (लगभग ई.पू. 500 – ई.पू. 100)-इसका केन्द्र कपटपुरम् बताया जाता है।प्रमुख साहित्यकार-तोल्काप्पियार,इरुंधैयूर करुंगोझि,मोसिकीरनार,वेल्लूर काप्पियन

प्रमुख कृति-तोल्काप्पियम – तमिल का प्राचीनतम उपलब्ध व्याकरण ग्रंथ।

 तृतीय संगम (लगभग ई.पू. 100 – ईस्वी प्रथम शताब्दी)यह संगम मदुरै में आयोजित माना जाता है।इसी काल का अधिकांश संगम साहित्य आज उपलब्ध है।प्रमुख साहित्यकार-नक्कीरर,कपिलर,अव्वैयार,कणियन पूंगुन्द्रनार,मांगुडी मरुदनार,कडियालूर उरुत्तिरंकन्ननार, परनर, मामूलनार। प्रमुख ग्रंथ (संगम साहित्य),एत्तुत्तोकै (आठ संकलन) पट्टुपाट्टु (दस गीत) ।

संक्षिप्त निष्कर्ष: तमिल संगम परम्परा में सैकड़ों कवियों ने भाग लियापरन्तु वर्तमान में उपलब्ध साहित्य मुख्यतः तृतीय संगम का है। इसमें प्रेमवीरतासमाज का चिंतन शामिल था।  संगम साहित्य के संकलन (Ettuttokai) और 10 गीत (Pattuppāṭṭu) हैं।

जिस तमिल के संगभ-साहित्य का विभाजन ‘अहम्’ और ‘इदम्’ में हुआ उसी के द्वारा वैदिक ऋषियों ने हमारी समस्याओं को सुलझाने का प्रयत्न किया है। यहाँ एक बात स्पष्ट करना आवश्यक है कि वह विचार ‘एकोह्म बहुश्याम:’ काल निरपेक्ष चलता आ रहा है ।

इसी संगम-दृष्टि से वैदिक ऋषियों को एक ऐसी शक्ति का पता चला जो व्यष्टि एवं समष्टि के समस्त कार्य-कलाप की सूत्रधारिणी है। ऋग्वेद में इसी को ‘राष्ट्री’ तथा ‘संगमनी’ कहा गया है। यही हमारे बहुभाषा-भाषी भारतजन का ‘संगमन’ कराने वाली संस्कृत भाषा के रूप में आई।

 और इसी नेआसेतु हिमालय तकइस महादेश को एक संस्कृति दीएक सुसंगठित समाज दिया और एक राष्ट्र होने का अभिमान दिया। इसी के परिणाम स्वरूप हमारे देश में एक ऐसे ‘अद्भुत संगम’ का निर्माण हुआ जिस में तत्कालीन भौगोलिक कठिनाइयां बाधक नहीं हो सकीऔर न राजनीतिक एवं ऐतिहासिक बाधाएं ही उस को तोड़ने में समर्थ हो सकीं ।

ऋग्वेद ने ‘संगच्छध्वं सवदध्वम्’ का जो महामंत्र इस राष्ट्र के कानों में फूंका थावह अब भी हमारे व्यक्तित्व के किसी गहरे स्तर पर जमा बैठा है। यही कारण है कि विखण्डनोंआक्रमणों एवं शोषणों के लाखों आघात लग चुकने पर भी हमारा भीतरी ‘संगम’ जीवित रहने के लिए उत्सुक दिनाई पड़ता है। क्या हमारे वर्तमान पुननिर्माण में अतीत की इस अद्भुत जिजीविषा की कोई उपयोगिता नहीं ?

                                      ..................................

  आज हम उक्त भीतरी ‘संगम’ की सर्वथा उपेक्षा करके किसी न किसी बाह्य दिखावे की नकल करने में लगे हुए हैं। कुछ लोगों को नवीनता का मोह हैअतः बाहर से जो भी हवा चलती हैउसीके वे भक्त बन जाते है। विकासवाद हो या मार्क्सवादफ्रायडवाद हो वा हिप्पीवादसभी का वे स्वागत करते हैंआँख मूंदकर अनुकरण करते हैं। कुछ लोग ऐसे हैं जिन्हें प्राचीनता से मोह है।

          दूसरी ओर वे प्रत्येक नई धारा का बहिष्कार करते हैं और प्रत्येक पुरानी प्रथा का अंधानुकरण । इस प्रकार नवीनतावादी और परंपरावादी दोनों एकमात्र अनुकरण को ही राष्ट्र-रक्षा का अमोघ अस्त्र मान बैठे हैं। आज की परिस्थितियों में राष्ट्र के लिए घातक सिद्ध हो रही हैं।

वास्तविकता यह है कि अनुकरण एवं अनुसंधान हमारे विचारधारों के दो पैर रहे है । चाहे वैदिक परम्परा हो या तमिल संगम,   दोनों पैरों से मानव जाति प्रगति पथ पर बढ़ी है। अतः केवल अनुकरण से काम नहीं चलेगा । अनुकरणमात्र से मानव सरोवर के पास बैठ कर ‘पानी -पानी ’ की रट लगाने वाला ‘तोता’ तो बन सकता हैपरन्तु न तो अपनी प्यास बुझा सकत औत न लोक की । वह विज्ञान कि तरह साहित्य का ‘नकलची बंदर’ तो हो सकता हैपरन्तु  न तो ‘जगदीश-चन्द्र बसु’ जैसा वैज्ञानिक बन सकता औत न बाल्मीकि, व्यास, कालिदास । अनुकरण द्वारा प्राप्त ज्ञान तब तक प्रगति में साधक नहीं हो सकता जब तक उस के साथ अनुसंधानवृत्ति भी संक्रिय न हो उठेक्योंकि इस वृत्ति के बिना कोई बंदर नाई की नकल करके छुरे से अपने को ही घायल कर सकता है । दूसरा विचारधाराओं का अनुकरण यदि बिना देश काल औत पात्रता के आधार पर ग्रहण किया तो वह अनुकरण-जन्य ज्ञान हमारे भीतर ‘स्व’ का अंग नहीं बन सकता।

 इस दृष्टि से निस्संदेह हमें अपने राष्ट्रीय ‘स्व’ से प्रतिबद्ध होना पड़ेगा और अपने अतीत तथा वर्तमान में ऐसे तत्त्वों का अनुसंधान करना पड़ेगा जो राष्ट्रीय ‘स्व’ को अमरता देने में अभी तक सहायक सिद्ध हुए हैं या आगे सिद्ध हो सकते हैं।

आप चाहे धर्मसदाचारशीलराष्ट्रीयता आदि से अप्रतिबद्ध होने का दावा करेंपरन्तु निस्संदेह आप अपने ‘स्व’ से प्रतिबद्ध हैंक्योंकि अन्यथा न आपको अपने तन की आवश्यकताओं का ज्ञान होता और न मन की - यहां तक कि आप अपने अप्रतिवद्धतावाद का आग्रह भी नहीं करते । वस्तुतः बच्चा अपने 'स्वसे प्रतिबद्ध हुआ ही जनमता है। जन्म से ही वह अपने तन-मन की ‘भूख’ मिटाने के लिए आतुर है और यह ‘भूख’ मिटाने के लिए उसे केवल मोजन ही नहीं चाहिएअपितु वस्त्रभाषाविचारभावश्राचार-व्यवहार भी चाहिए जो अपने परिवारसमाज या राष्ट्र के 'स्वहो कर प्राप्त होते हैं। बच्चा पैदा होते ही राष्ट्र द्वारा प्रदत्त परिवेश से इंद्रिय-संनिकर्ष स्थापित करता है और उस के माध्यम से शनैः शनैः राष्ट्रीय ‘स्व’ से निरंतर प्रतिबद्ध होता जाता है।

“विकासमान देश को अपने वर्तमान में स्वाभिमान से खड़े होने के लिए आवश्यक है कि वह अपना पिछला कदम दबा कर और अगले कदम को सम्भाल कर रखे। इस लिए प्रज्ञावान एवं प्रतिभाशाली लेखकों को प्रतिज्ञा करनी चाहिए कि वे भारतीय जन मानस में आलस्य व अधार्मिक वैरुप्य तथा आत्मग्लानि के स्थान पर प्रकाश की ज्योति उद्दीप्त करने में ही अपनी कलम का प्रयोग करेंगे।” गोविन्द शंकर कुरुप- (मलयालम साहित्य के प्रमुख कवि)

                   ..................................................

 

प्रथम विचार , विचारधारों के आधार , उत्तर दक्षिण के साहित्य की विचारधारों के संगमनी दृष्टि को वर्तमान परिप्रेक्ष में समझे - आस्तिक नास्तिक और बौद्ध , जैन औत संगमनी दृष्टि को  में से –

          पहले आस्तिक और संगमनी दृष्टि को समझे - तीन वर्गों में रखा जा सकता है, - आस्तिक से मुख्य तीन धाराएं निकलती हैं - आध्यात्मिक> सांस्कृतिक > राष्ट्रीय विचारधाराएं -  यह विचारधारा (आस्तिक दर्शनों ने) वेदों की प्रमाणिकता को स्वीकार करते हुए सांख्ययोगन्यायवैशेषिकमीमांसा और वेदान्त के रूप में व्यवस्थित दार्शनिक परम्परा विकसित की।

(एक)  आध्यात्मिक (वेदान्त का प्रभाव)-  अद्वैत वेदान्त में प्रतिपादित ब्रह्म–आत्मा की एकता (सर्वात्मभाव) का प्रभाव आधुनिक हिंदी साहित्य के अनेक कवियोंलेखकों और आलोचकों पर स्पष्ट रूप से दिखाई देता है। इस विचार के अनुसार समस्त सृष्टि एक ही परम सत्ता (ब्रह्म) की अभिव्यक्ति है और आत्मा उसी का अंश है। हिंदी साहित्य में यह भावना एकात्मताविश्व बंधुत्वआत्मचेतना और आध्यात्मिक अनुभव के रूप में व्यक्त हुई है। प्रमुख साहित्यकारों पर इसका प्रभाव इस प्रकार देखा जा सकता है- (1) भारतेंदु हरिश्चंद्र: रचना: भारत दुर्दशा- भारतेंदु के साहित्य में भारतीय आध्यात्मिक परम्परा का प्रभाव दिखाई देता है। उनकी दृष्टि में समस्त समाज एक ही सांस्कृतिक चेतना का अंग है। यह विचार वेदान्त के सर्वात्मभाव से जुड़ा हुआ है। उनके लेखन में भारतीय संस्कृति की एकात्म दृष्टि दिखाई देती है। (2) महावीर प्रसाद द्विवेदी: रचना: कविता क्या है- द्विवेदी जी ने साहित्य को मानवता और नैतिक चेतना से जोड़ा। उनके विचारों में मनुष्य और समाज की एकता पर बल मिलता हैजो वेदान्तीय दृष्टि से जुड़ा है। वे साहित्य को मानव के आंतरिक विकास का साधन मानते थे। (3) मैथिलीशरण गुप्त:रचना: साकेत- गुप्त जी के काव्य में भारतीय दर्शन का प्रभाव स्पष्ट है। साकेत में राम का चरित्र मानव और ईश्वर के बीच एकात्म संबंध का प्रतीक है। उनकी प्रसिद्ध पंक्ति – वही मनुष्य है कि जो मनुष्य के लिए मरे।” – वेदान्त के स्वरूप को व्यक्त करती है। (4) जयशंकर प्रसाद- रचना: कामायनी- प्रसाद की काव्य-दृष्टि में अद्वैत वेदान्त का गहरा प्रभाव है। * कामायनी में मनुष्य के भीतर स्थित अनन्त चेतना का विचार मिलता है। *यह अद्वैत वेदान्त के ब्रह्म–आत्मा एकता के सिद्धान्त से संबंधित है। कामायनी में मनु और श्रद्धा के माध्यम से मनुष्य की आत्मचेतना और ब्रह्म से एकात्मता की भावना व्यक्त होती है। प्रसाद की दार्शनिक दृष्टि में मनुष्यप्रकृति और ब्रह्म की एकता का भाव दिखाई देता है। (5) सुमित्रानंदन पंत: रचनाएँ: चिदम्बरा, लोकायतन-पंत के काव्य में वेदान्त का चेतनावाद और सर्वात्मभाव प्रमुख है। चिदम्बरा में उन्होंने ब्रह्म को सर्वव्यापी चेतना के रूप में स्वीकार किया। प्रकृति और मनुष्य के बीच अद्वैत संबंध को उन्होंने बार-बार व्यक्त किया। इनके काव्य में सर्वव्यापी चेतना और प्रकृति–मानव की एकता का भाव मिलता है। यह वेदान्त के सर्वात्मवाद से प्रेरित है।   (6) महादेवी वर्मा: रचना: यामा-महादेवी के काव्य में आत्मा और परमात्मा के मिलन की रहस्यवादी अनुभूति मिलती है। उनकी कविताओं में एक ऐसी अनन्त सत्ता की खोज है जो वेदान्तीय ब्रह्म की याद दिलाती है। उनकी संवेदना में आत्मा का परम सत्य से मिलन ही जीवन का लक्ष्य प्रतीत होता है। (7) सूर्यकांत त्रिपाठी निराला: रचनाएँ: राम की शक्ति पूजा, अनामिका-निराला की रचनाओं में अद्वैत की मानवतावादी व्याख्या दिखाई देती है। राम की शक्ति पूजा में शक्ति और चेतना का जो स्वरूप हैवह ब्रह्म की सार्वभौमिक शक्ति का रूप है। उनके काव्य में मनुष्य की आत्मशक्ति को ब्रह्म की शक्ति से जोड़ा गया है। यह वेदान्त के एक ही परम चेतना के विचार से संबंधित है। (8) प्रेमचंद: रचना: गोदान-  में सामाजिक यथार्थ के साथ मानव-एकता और करुणा की भावना मिलती है। गोदान में होरी का चरित्र यह दिखाता है कि मनुष्य का वास्तविक मूल्य मानवीय संवेदना में है।  (9) अज्ञेय: रचना: शेखर: एक जीवनी- शेखर: एक जीवनी में व्यक्ति अपने अस्तित्व के गहरे सत्य को खोजता हैजो वेदान्तीय आत्मचेतना से जुड़ा है। उनकी कविता और कथा साहित्य में अस्तित्व और चेतना की एकता का विचार मिलता है। (10) रामचंद्र शुक्ल (आलोचक): रचना: हिंदी साहित्य का इतिहास- शुक्ल जी ने भारतीय साहित्य की परम्परा में आध्यात्मिक और दार्शनिक चेतना को महत्त्व दिया। वेदान्तीय दृष्टि से उन्होंने साहित्य में मानवता और व्यापक चेतना के तत्व को रेखांकित किया।   इस प्रभाव के कारण साहित्य में मानव-एकताआत्मचेतनाविश्वबंधुत्व और आध्यात्मिक मानवतावाद की भावना प्रकट होती है।  (11) रामविलास शर्मा:  निराला की साहित्य साधना- रामविलास शर्मा ने भारतीय दर्शन और साहित्य के संबंध पर गहरा विचार किया। उन्होंने निराला और भारतीय परम्परा की व्याख्या करते हुए भारतीय दार्शनिक चेतना को रेखांकित किया। उनके आलोचनात्मक लेखन में भारतीय ज्ञान परम्परा और वेदान्त की पृष्ठभूमि दिखाई देती है। (12) गजानन माधव मुक्तिबोध:   अँधेरे में- मुक्तिबोध की कविता में आत्मान्वेषण और चेतना की गहराई प्रमुख है। अँधेरे में कविता में कवि आत्मा के भीतर छिपे सत्य को खोजता है।

    (दो) वैदिक एवं दार्शनिक विचारधारा (पुनर्जागरण काल): हिंदी साहित्य में पुनर्जागरण काल सामान्यतः 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से 20वीं शताब्दी के प्रारम्भ तक माना जाता है।  

“क्या भारत के संदर्भ में ‘पुनर्जागरण’ शब्द की कोई सार्थकता है भीक्योंकि भारत तो सदा-सर्वदा जाग्रत रहा है और उसे पुनर्जागरण की तो कोई आवश्यकता ही नहीं पड़ी।” - जेम्स एच० कजेन्स (एक आयरिश )

 19वीं सदी के अंत और 20वीं सदी की शुरुआत में भारतीय वाङ्मय की प्राचीन जड़ों की ओर लौटने का आह्वान हुआ। (i) आर्य समाज और दयानंद सरस्वती: इन्होंने ‘वेदों की ओर लौटो’ का नारा दिया। इसका प्रभाव भारतेंदु हरिश्चंद्र और महावीर प्रसाद द्विवेदी के युग पर स्पष्ट दिखता है। साहित्य में अंधविश्वास का विरोध और तर्कसंगत वैदिक मूल्यों की स्थापना हुई।  (ii) अद्वैत वेदांत और रामकृष्ण-विवेकानंद: स्वामी विवेकानंद के विचारों ने साहित्यकारों में ‘आत्मगौरव’ और ‘राष्ट्रीयता’ का भाव भरा। सूर्यकांत त्रिपाठी ‘निराला’ के काव्य में वेदांत का ‘अद्वैत’ तत्व (मनुष्य और ईश्वर की एकता) स्पष्ट झलकता है।  (iii अनेक दक्षिण भारतीय साहित्यकारों ने भारतीय वाङ्मयवेदउपनिषद् और भक्ति परम्परा की ओर लौटने का आह्वान किया। इसके कुछ प्रमुख उदाहरण इस प्रकार हैं- * सुब्रमणम भारती  (तमिल):भारती ने अपनी कविताओं में वेदोंउपनिषदों और भारतीय आध्यात्मिक परम्परा का गौरव गाया। उन्होंने भारतीय संस्कृतिआध्यात्मिकता और राष्ट्रवाद को जोड़ते हुए प्राचीन वैदिक आदर्शों की पुनर्स्थापना का आह्वान किया। उनकी कविताओं में आध्यात्मिक स्वतंत्रता और मानव समानता का संदेश मिलता है। ** बंकिमचन्द्र  का प्रभाव दक्षिण भारत में: यद्यपि वे बंगाल के थेपर उनकी रचनाएँ दक्षिण भारत के साहित्यकारों को भी प्रेरित करती रहीं। “वन्दे मातरम्” के माध्यम से उन्होंने भारतमाता और वैदिक-पौराणिक परम्परा की महिमा का पुनरुत्थान कियाजिसका प्रभाव तमिलतेलुगु और कन्नड़ लेखकों पर पड़ा।  *** श्री अर्विन्दों (पुदुचेरी से सम्बद्ध): उन्होंने वेदों और उपनिषदों की आधुनिक व्याख्या की। उनकी कृतियाँ जैसे The Life Divine और Essays on the Gita में भारतीय दार्शनिक परम्परा को आधुनिक दृष्टि से पुनर्जीवित करने का प्रयास मिलता है। * तेलुगु साहित्य से – *कन्द्कुरी वीरेसालिंगम - समाज सुधार के साथ-साथ भारतीय सांस्कृतिक परम्परा और शास्त्रीय ज्ञान की पुनर्स्थापना का प्रयास किया।  **यू एस स्वामीनाथन ऐय्यर - इन्होंने प्राचीन तमिल ग्रंथों को खोजकर प्रकाशित किया और दक्षिण भारत की प्राचीन साहित्यिक परम्परा को पुनर्जीवित किया। ***विश्वनाथ सत्यानारायाना - इनकी रचनाओं में पुराणवेद और भारतीय दार्शनिक दृष्टि का गहरा प्रभाव दिखाई देता है। ** कन्नड़ साहित्य- *कुप्पालि वेंकटप्पा पुत्ताप्पा : कुवेम्पु ने अपनी रचनाओं में भारतीय आध्यात्मिक परम्परावेद-उपनिषद के विचार और मानवतावाद को महत्व दिया। उन्होंने भारतीय संस्कृति की जड़ों से जुड़े साहित्य के निर्माण पर बल दिया। **डी .ह्वी. गुंडप्पा - उनकी कृति मंकुतिम्मना कग्गा में उपनिषद और भारतीय दर्शन की गहन झलक मिलती है।  मलयालम साहित्य- *कुमारन असन उनकी कविताओं में आध्यात्मिकतावेदान्त और सामाजिक समता का विचार मिलता है। वल्लाथोल नारायनाना मेनन -उन्होंने भारतीय संस्कृतिपुराण और संस्कृत परम्परा को अपने काव्य में पुनर्जीवित किया।

  (तीन) सांस्कृतिक एवं मानवतावादी विचारधारा: पूज्य श्रीगुरुजी कहते थे , “पश्चिम का मानवतावाद आत्मकेंद्रित है । किन्तु हिन्दू मानवतावाद कि स्थिति भिन्न है ।वह तो परम सत्य की उस अनुभूति से उपजा है कि “समूचा ब्रह्माण्ड अखंड इकाई है । यह विचारधारा मध्यकालीन भक्ति और आधुनिक नैतिकता का मिश्रण थी। (i) गांधीवाद : वस्तुतः जिसे हम गांधीवाद कहते हैं वह वैदिक विचारधाराओं के कुछ अंशों का आग्रह है - यथा, सत्य , अहिंसा, अपरिग्रह आदि। यह वैसा ही है जैसे - कठोपनिषद् (प्रथम अध्यायतृतीय वल्लीश्लोक 14) का प्रसिद्ध मंत्र स्वामी विवेकानंद ने इसे ‘उठोजागो और तब तक मत रुको जब तक लक्ष्य प्राप्त न हो जाए’ के रूप में लोकप्रिय बनाया था।

मूल संस्कृत श्लोक है, “उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ (उत्तिष्ठत: उठो -मोह-रूपी निद्रा से।,जाग्रत: जागो -अज्ञान के अंधकार से बाहर आओ। प्राप्य वरान्निबोधत: श्रेष्ठ महापुरुषों (गुरुओं) के पास जाकर उस परम ज्ञान को प्राप्त करो। क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया: यह मार्ग छुरे की पैनी धार के समान कठिन है। दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति: बुद्धिमान लोग इस आत्मज्ञान के मार्ग को अत्यंत दुर्गम (कठिन) बताते हैं।)

यथार्थ तो यह है की गांधीवाद कोई वाद या विचारधारा नहीं है यह वैदिक अनुभूतिओं को जीवन में उतारने का  सन्देश है ।  स्वतंत्रता के पूर्व के साहित्य (प्रेमचंद युग) पर इसका सबसे गहरा प्रभाव था। सत्यअहिंसाहृदय-परिवर्तन और अछूतोद्धार जैसे विषयों को प्रेमचंद ने अपने उपन्यासों (जैसे गोदानरंगभूमिमें पिरोया। मैथिलीशरण गुप्त की ‘साकेत’ और’भारत-भारती’ भी इन मूल्यों से ओत-प्रोत हैं। अब इसे भारतीय दृष्टि जिसे सम्पूर्णता की दृष्टि कहते है तो यहाँ प्रेमचंद आप को वैदिक विचार के अनुगामी दिखाते हैं या मार्क्सवाद /प्रगतिवाद के ? (ii) रवींद्रनाथ टैगोर का मानवतावाद: टैगोर के ‘विश्व-मानव’ और ‘प्रकृति-प्रेम’ के विचार ने छायावाद को जन्म देने में बड़ी भूमिका निभाई। यहाँ व्यक्ति की आंतरिक अनुभूतियों को प्रधानता दी गई। किन्तु चिंतन का पक्ष यह है कि क्या यह भी रवींद्रनाथ टैगोर का कोई नया मानवतावाद है ? क्या हमें यहाँ ‘सर्वेभवन्तु सुखिनः’ वैदिक विचारधारा नहीं है। (iii) भक्ति कालीन पुनरुत्थान: साहित्यकारों ने तुलसी और कबीर के सामाजिक समरसता वाले विचारों को आधुनिक संदर्भ में फिर से परिभाषित किया।

यहाँ आस्तिक को छोड़ते हैं।

                                         .......................................

  

अब नास्तिक और भौतिक विचारधाराओं को जिन्हें राजनीतिक , आर्थिक विचारधारा कहना ही उचित होगा को समझे –( नोट : पहली एवं दूसरी को संतातन विचारधारा कहा गया जबकि तीसरी को राजनीतिक, आर्थिक विचारधारा माना जा सकता है ।)

(i) नास्तिक विचारधाराएं - विशेषतः चार्वाक या लोकायत ने प्रत्यक्ष को ही प्रमाण मानते हुए आत्मापरलोक और कर्मफल का खंडन किया।  इनसे भौतिक एवं बौधिक विचारधाराएँ जन्मी। (ii) भौतिक एवं राजनीतिक विचारधाराएँ - आजीवकअज्ञेयवादअक्रियवादउच्छेदवाद और अनिश्चयवाद जैसी अन्य विचारधाराएँ भी प्रचलित थींजिन्होंने नियतिज्ञानकर्म और जीवन-मरण के प्रश्नों पर भिन्न-भिन्न दृष्टिकोण प्रस्तुत किए। (iv)  स्पष्ट है कि भारतीय चिंतन परम्परा अत्यन्त व्यापक और उदार रही हैजहाँ एक ही मूल वैदिक पृष्ठभूमि से विविध दार्शनिक मतों का विकास हुआ और सत्य की खोज विभिन्न मार्गों से निरन्तर चलती रही। 

                                   ................................................. 

  1. साहित्य प्रभाव (1850 - 1947) (एक)- (i) भारतेंदु युग> नवजागरणराष्ट्रवाद> देश-दशा का वर्णनकुरीतियों का विरोध।(ii) द्विवेदी युग: आदर्शवादनैतिकतावैदिक गौरव> भाषा परिमार्जनदेशभक्तिपौराणिक आख्यान।(iii) छायावाद> अध्यात्ममानवतावादव्यक्तिवाद>मार्क्सवाद  प्रकृति का मानवीकरणसूक्ष्म अनुभूतियाँ। (iv) प्रगतिवाद>  किसान-मजदूर की व्यथासामाजिक क्रांति। (vप्रयोगवाद > व्यक्तिवादमनोविश्लेषण > नए प्रतीकनए बिंब और निजी कुंठाओं की अभिव्यक्ति।  

2. स्वतंत्रता के तुरंत बाद का दौर (1947 - 1960)इस काल में उत्साह और मोहभंग का मिला-जुला असर था। समाजवाद और प्रगतिवाद: नेहरूवादी समाजवाद का प्रभाव साहित्य पर गहरा था। 'योजनाबद्ध विकासऔर 'नए भारतके निर्माण की ललक साहित्य में दिखी। यशपाल और भीष्म साहनी जैसे लेखकों ने सामाजिक विषमता पर प्रहार जारी रखा।** प्रयोगवाद और नई कविता: अज्ञेय के नेतृत्व में ‘तार सप्तक’ के माध्यम से कविता ने व्यक्ति की निजता और मध्यमवर्गीय जीवन के अंतर्विरोधों को स्वर दिया। यहाँ समाज से ज्यादा 'व्यक्ति के सत्यको महत्व मिला।*** आंचलिकता फणीश्वरनाथ 'रेणुके उपन्यास मैला आँचल ने साहित्य का ध्यान महानगरों से हटाकर धूल-धूसरित गाँवों की ओर मोड़ा। यह अपनी जड़ों को खोजने की एक नई विचारधारा थी। 2. मोहभंग और आक्रोश का दौर

3. (1960 - 1990)युद्ध (1962, 1965, 1971), आपातकाल   और बेरोजगारी ने साहित्य में एक तीखा स्वर पैदा किया।*अकविता और साठोत्तरी कविता: व्यवस्था के प्रति गहरा आक्रोश और मोहभंग इस दौर की पहचान थी। धूमिल (सुदामा पांडेय) की कविताएँ "संसद से सड़क तक" इसी कड़वे यथार्थ को दर्शाती हैं।*नई कहानी आंदोलन: मोहन राकेशकमलेश्वर और राजेंद्र यादव ने शहरी जीवन की ऊबअकेलेपन और रिश्तों के टूटने को अपनी कहानियों का केंद्र बनाया।*जनवादी विचारधारा: 1970 के दशक में मार्क्सवाद का एक नया रूप 'जनवादके रूप में उभरा। राजेश जोशी और रघुवीर सहाय जैसे कवियों ने आम आदमी के लोकतांत्रिक अधिकारों और दमन के विरुद्ध आवाज़ उठाई।

 4उत्तर-आधुनिकता और अस्मितामूलक विमर्श (1990 - 2023)भूमंडलीकरण और सूचना क्रांति के दौर ने साहित्य में नए ‘विमर्श’ पैदा किए। *स्त्री विमर्श महिलाओं ने स्वयं की पहचान और पितृसत्तात्मक समाज के विरुद्ध खुलकर लिखा। मन्नू भंडारीकृष्णा सोबती से लेकर समकालीन लेखिकाओं तकस्त्री की देह और मन के स्वतंत्र अस्तित्व की बात प्रमुख हुई। *दलित विमर्श: ओमप्रकाश वाल्मीकि (जूठनऔर तुलसीराम (मुर्दहियाजैसे लेखकों ने सदियों के शोषण और अपमान की गाथा को 'स्वयं की अनुभूतिके साथ पेश किया। इसने हिंदी साहित्य के सौंदर्यशास्त्र को बदल दिया। *आदिवासी विमर्श: हाल के वर्षों में जलजंगल और जमीन की लड़ाई तथा आदिवासी संस्कृति के संरक्षण की विचारधारा साहित्य में एक मजबूत स्तंभ बनकर उभरी है। *उत्तर-आधुनिकता और तकनीकी बोध: इंटरनेटसोशल मीडिया और कृत्रिम मेधा (AI) के युग में साहित्य अब 'ग्लोबलहो गया है। आज का साहित्य विस्थापनपर्यावरण संकट और बाजारवाद के खतरों पर बात कर रहा है।

 

                                         .......................................

(5) सन् 2014 से 2026 तक का कालखंड हिंदी साहित्य के इतिहास में 'संक्रमणऔर 'तकनीकी विस्तारका समय रहा है। इस दौर में पुरानी विचारधाराओं का स्वरूप बदला है और कुछ नई प्रवृत्तियों ने जन्म लिया है। इस काल में साहित्य 'किताबों के पन्नोंसे निकलकर 'स्क्रीनतक पहुँचा है।

यहाँ इस कालखंड की प्रमुख विचारधाराएँ और प्रवृत्तियाँ दी गई हैं जिन्होंने साहित्य को नई दिशा दी: 1. राष्ट्रीयता और सांस्कृतिक चेतना : 2014 के बाद भारतीय राजनीति और समाज में एक बड़ा बदलाव आयाजिसका सीधा असर साहित्य पर पड़ा।*स्वत्व की खोज: अपनी जड़ोंअपनी विरासत और भारतीयता पर गर्व करने की प्रवृत्ति बढ़ी है। ऐतिहासिक उपन्यासों और कथाओं में भारतीय नायकों को नए सिरे से परिभाषित किया गया। ** वि-औपनिवेशीकरण (De-colonization): पश्चिमी चश्मे से भारतीय समाज को देखने की विचारधारा का विरोध बढ़ा और 'भारतीय दृष्टिसे इतिहास और समाज को समझने पर जोर दिया गया। 2. डिजिटल यथार्थवाद : यह इस युग की सबसे अनूठी विचारधारा है। 2014 से 2026 के बीच साहित्य के सृजन और उपभोग का माध्यम बदल गया। *सोशल मीडिया साहित्य: फेसबुकइंस्टाग्राम और एक्स (X) पर 'नवांकुरसाहित्यकारों की पूरी पीढ़ी तैयार हुई। माइक्रो-फिक्शननैनो-कविताएँ और 'सोशल मीडिया नैरेटिवने जन्म लिया। ** ई-साहित्य और ऑडियो बुक्स: किंडलप्रतिलिपि और पॉकेट एफएम जैसे माध्यमों ने साहित्य की पहुँच जन-जन तक पहुँचा दी। इसने 'बाजारवादऔर 'साहित्यके बीच के फासले को कम किया। 3. अस्मितामूलक विमर्श का विस्तार : पहले जो विमर्श केवल 'स्त्रीया 'दलिततक सीमित थेअब वे अधिक सूक्ष्म और व्यापक हो गए हैं। **आदिवासी और घुमंतू विमर्श: जल-जंगल-जमीन की लड़ाई के साथ-साथ आदिवासियों की जीवन-दृष्टि को मुख्यधारा के साहित्य में मजबूती से जगह मिली। **एलजीबीटीक्यू+ (LGBTQ+) विमर्श: हिंदी साहित्य में जेंडर की विविधता और समलैंगिक अधिकारों पर विमर्श ने तेजी पकड़ी है। अब यह केवल 'निषिद्धविषय नहीं रहा। ***दिव्यांग विमर्श: शारीरिक अक्षमता और उसके साथ जीने के संघर्ष को लेकर भी एक नई संवेदनशीलता साहित्य में उभरी है। 4. पर्यावरणवाद और पारिस्थितिकी : जलवायु परिवर्तन (Climate Change) और प्रदूषण जैसे संकटों ने हिंदी साहित्यकारों को प्रकृति के प्रति नए सिरे से सोचने पर मजबूर किया। *प्रकृति बनाम विकास: अब साहित्य केवल प्रकृति चित्रण तक सीमित नहीं हैबल्कि यह 'पारिस्थितिकी तंत्रको बचाने की एक राजनीतिक और सामाजिक विचारधारा बन गई है। 5. महामारी के बाद का साहित्य (Post-Pandemic Literature)2020-2022 की वैश्विक महामारी (COVID-19) ने साहित्यकारों की सोच में गहरा बदलाव लाया। * मृत्यु बोध और एकांत: महामारी के दौरान उपजे अकेलेपनअनिश्चितता और मानवीय रिश्तों की परीक्षा को साहित्य में प्रमुखता मिली। 'अस्तित्ववादका एक नया और अधिक करुणामय रूप यहाँ उभरकर आया।

सारांश : (i) राष्ट्र बोध।इतिहास का पुनर्लेखन। सांस्कृतिक गौरव। मुद्रित पुस्तकें। ऐतिहासिक शोध। (ii) डिजिटल यथार्थवाद- भाषा का सरलीकरण। लघु विधाएँ- सोशल मीडियापॉडकास्ट।(iii) अस्मिता विमर्श- हाशिए के समाज का सशक्तिकरण। आत्मकथाएँ। लघु कहानियाँ।(i पारिस्थितिकी- पर्यावरण चेतना। भविष्यवाद। कविताएँव्यंग्य। (iv2014 से 2026 तक का हिंदी साहित्य ‘लोकतांत्रकीकरण’ की प्रक्रिया से गुजर रहा है। अब साहित्य केवल अकादमिक बौद्धिकों का नहींबल्कि स्मार्टफोन रखने वाले हर व्यक्ति का हिस्सा बन गया है। विचार प्रवाह अब कट्टरपंथ’ के बजाय अनुभवोंऔर अस्मिताओं’ के इर्द-गिर्द घूम रही हैं।

                       ..........